Coherentie: de kracht voorbij balans en harmonie

Wat me opvalt is dat we als mens vaak als doel hebben dat we in balans willen zijn en dat situaties die we meemaken harmonisch moeten zijn. In teams moet het lekker lopen en in organisaties streven we naar een cultuur waarin mensen goed met elkaar samenwerken. Vanuit de systeemtheorie zijn gezonde levende systemen alleen zelden langdurig in balans. Ze bewegen, verstoren, herstellen, zoeken en veranderen continu. De kracht ligt bij coherentie: het vermogen om samenhang te bewaren, ook wanneer balans en harmonie tijdelijk ver te zoeken zijn.

Het wordt nog weleens gedacht dat coherentie hetzelfde is als balans of harmonie. Maar er zit nogal wat verschil in. Balans gaat over een verhouding waarin verschillende krachten elkaar min of meer in evenwicht houden. Harmonie ontstaat wanneer verschillende delen zich op een passende manier tot elkaar verhouden. Coherentie gaat over de samenhang die daaronder ligt. Het gaat over de mate waarin de verschillende delen van een systeem met elkaar verbonden blijven en met het grotere geheel waar ze deel van uitmaken. Balans en harmonie kunnen daar wél het gevolg van zijn. Daarom is coherentie zo interessant nu we in een tijd leven waarin zoveel uit balans lijkt te zijn.

Levende systemen zijn voortdurend in beweging

Een boom die meebeweegt in een storm is niet in balans in de gebruikelijke betekenis van het woord. Er werken allerlei krachten op hem in. De wind laat zijn takken bewegen, zijn stam buigt en de wortels vangen enorme spanning op. Toch blijft er samenhang in het geheel. Wortels, stam, takken en bladeren reageren niet ieder afzonderlijk op de storm. De boom beweegt als een levend systeem, als één geheel. Dat beeld brengt ons dichter bij coherentie.

Systeemdenker Fritjof Capra beschrijft het leven vanuit netwerken van relaties. Een levend systeem ontleent zijn identiteit niet alleen aan zijn afzonderlijke onderdelen, maar aan de patronen van verbinding ertussen. Margaret Wheatley bracht een vergelijkbare manier van kijken naar organisaties. Wanneer we organisaties werkelijk als levende systemen beschouwen, kunnen we ze niet blijven behandelen alsof stabiliteit hun natuurlijke toestand is. Ze bestaan bij de gratie van relaties, informatie, betekenis en voortdurende aanpassing. Daarmee verandert ook onze kijk op wat een gezonde organisatie is.

Mensen kunnen stevig van mening verschillen, spanningen ervaren en een ongemakkelijk gesprek voeren, terwijl er tegelijkertijd een diepe verbinding bestaat met wat hen samenbrengt.

Een team kan heel harmonieus functioneren terwijl belangrijke zaken niet worden uitgesproken. Iedereen is vriendelijk, vergaderingen verlopen soepel en ondertussen voelt vrijwel iedereen dat er iets niet klopt. De harmonie aan de oppervlakte maskeert dan een gebrek aan samenhang.

Het omgekeerde bestaat ook. Mensen kunnen stevig van mening verschillen, spanningen ervaren en een ongemakkelijk gesprek voeren, terwijl er tegelijkertijd een diepe verbinding bestaat met wat hen samenbrengt. Het systeem is tijdelijk uit balans, de harmonie is ver te zoeken, maar de coherentie blijft bestaan. Een van de kwaliteiten van levende systemen is dat ze verschillen kunnen opvangen zonder dat de samenhang verloren gaat.

Coherentie begint ook in de mens

Wat voor organisaties geldt, herkennen we ook in onszelf. Ons denken, voelen, lichaam en bewustzijn staan niet los van elkaar. Ze beïnvloeden elkaar voortdurend.

Dat is ook de basis van de Human Coherence Codes®. Coherentie gaat daarin over de samenhang tussen verschillende menselijke lagen. We kennen het moment waarop die samenhang ontbreekt. Je bent bijvoorbeeld met iemand in gesprek en zegt iets waar rationeel niets op aan te merken is, terwijl je lichaam zich aanspant. Ergens vanbinnen is het al duidelijk dat je niet achter je woorden staat. Aan de buitenkant functioneer je prima, alleen vanbinnen voel je dat er iets niet klopt.

Een organisatie kan door een turbulente periode gaan en juist daarin dichter bij haar bedoeling komen.

Coherentie ontstaat wanneer wat we waarnemen, voelen, weten, zeggen en doen meer vanuit dezelfde onderliggende beweging voortkomt. Dat betekent niet dat we voortdurend rustig, zeker of gelukkig zijn. Zeker niet. Je kunt tegelijkertijd verdrietig zijn en coherent. Een leider kan op hetzelfde moment twijfelen en coherent handelen. Een organisatie kan door een turbulente periode gaan en juist daarin dichter bij haar bedoeling komen.

Je kunt de stap zetten om je baan in loondienst op te zeggen en ondernemer te worden. Dat voelt als een spannende stap en kan je behoorlijk uit balans brengen, terwijl je tegelijkertijd diep vanbinnen weet dat de beweging klopt in het geheel van je loopbaan en je persoonlijke missie. Coherentie betekent dan niet dat de spanning verdwijnt. De spanning en het kloppen kunnen naast elkaar bestaan.

Het hoeft niet rustig te zijn om te kloppen

Nelson Mandela vind ik daar een mooi voorbeeld van. Zijn leven was bepaald geen toonbeeld van balans en harmonie. Zevenentwintig jaar leefde hij in gevangenschap, hij was verwikkeld in politieke strijd, kende vernedering en woede en vervolgens droeg hij verantwoordelijkheid voor een land waarin de spanningen hoog opliepen. Toch kunnen we in zijn latere leiderschap iets herkennen wat op diepe coherentie lijkt. Zijn persoonlijke ervaring, waarden, woorden en handelen bleven verbonden met een perspectief dat groter was dan zijn eigen verwondingen.

De spanning hoefde daarvoor niet weg. Hij droeg zijn pijn zonder dat hij zijn richting uit het oog verloor. Zijn missie stond als een huis.

Een levend zenuwstelsel doet iets dat veel dynamischer is. Het reageert voortdurend op wat er gebeurt en beweegt tussen verschillende toestanden van activatie, bescherming en verbinding.

Hier ontstaat ook een interessante verbinding met de polyvagaaltheorie van Stephen Porges. In populaire vertalingen wordt regulatie nogal eens verward met kalmte, alsof een goed gereguleerd zenuwstelsel een soort innerlijke wellnessruimte is waarin vooral niets onaangenaams meer gebeurt. Een levend zenuwstelsel doet iets dat veel dynamischer is. Het reageert voortdurend op wat er gebeurt en beweegt tussen verschillende toestanden van activatie, bescherming en verbinding.

Hoewel onderdelen en bredere interpretaties van de polyvagaaltheorie wetenschappelijk onderwerp van debat zijn, is één gedachte voor dit perspectief bijzonder betekenisvol: gezondheid zit niet zozeer in het voortdurend gereguleerd zijn, maar in het vermogen om flexibel met veranderende omstandigheden om te gaan en opnieuw toegang tot verbinding en regulatie te vinden. Ontregeling hoort bij het leven. Het vermogen om opnieuw verbinding te vinden ook.

Ook hier verschijnt coherentie als een levende kracht: het vermogen om tijdens verandering verbonden te blijven.

Samenhang die dieper ligt

Er is nog een ander perspectief dat het begrip coherentie interessant maakt. Natuurkundige en filosoof David Bohm hield zich intensief bezig met de vraag of de werkelijkheid wel zo gefragmenteerd is als wij haar waarnemen. Hij sprak over een impliciete orde, een onderliggende samenhang waaruit de zichtbare werkelijkheid zich ontvouwt. Wat voor ons losse gebeurtenissen, objecten en verschijnselen lijken, zou vanuit zijn gedachtegoed deel uitmaken van een groter, samenhangend geheel.

In een organisatie gaat het niet alleen over hoe goed we alle onderdelen organiseren. Het gaat ook over het vermogen om te zien hoe mensen, gebeurtenissen, spanningen, geschiedenis, bedoeling en omgeving met elkaar verbonden zijn.

Bohms ideeën ontstonden mede vanuit zijn werk in de kwantumfysica, maar zijn filosofische gedachtegoed kunnen we niet zomaar één op één vertalen naar mensen en organisaties. Wat ik er wel interessant aan vind, is de vraag die eronder ligt. Wat als samenhang niet iets is wat wij voortdurend moeten máken, maar iets wat we ook kunnen leren waarnemen?

Dan krijgt coherentie nog een andere betekenis. In een organisatie gaat het niet alleen over hoe goed we alle onderdelen organiseren. Het gaat ook over het vermogen om te zien hoe mensen, gebeurtenissen, spanningen, geschiedenis, bedoeling en omgeving met elkaar verbonden zijn. Soms vertelt juist datgene wat uit balans raakt iets over het grotere geheel.

Richt jij je op harmonie in je leiderschap?

Coherentie gaat verder dan balans en harmonie. Balans en harmonie kunnen weldadig zijn als je lichaam herstel nodig heeft of wanneer een periode van grote spanning vraagt om rust. We kunnen niet altijd onder hoogspanning functioneren. Balans en harmonie hebben dus zeker hun plek. Alleen kunnen levende systemen niet afhankelijk zijn van balans om heel te blijven.

Ga eens na of je op harmonie gericht bent in je leiderschap. Wil je elke verstoring zo snel mogelijk gladstrijken? Of mag die verstoring even bestaan en kun je haar zien als een signaal dat er iets om aandacht vraagt?

Wil je elke verstoring zo snel mogelijk gladstrijken? Of mag die verstoring even bestaan en kun je haar zien als een signaal dat er iets om aandacht vraagt?

Een conflict in een team kan iets blootleggen dat al lange tijd onder de oppervlakte speelt. Een afwijkende stem kan iets oproepen wat nog niemand gezien heeft.

Otto Scharmer raakt hieraan wanneer hij in Theory U spreekt over het vermogen om vanuit een dieper veld van aandacht waar te nemen. Je hoeft niet onmiddellijk terug te grijpen op wat je al kent, maar blijft aanwezig bij wat zich probeert te ontvouwen. Je gaat dan herkennen wat aandacht nodig heeft, zonder dat je direct in hoeft te grijpen.

Misschien is dat wel een van de wezenlijke verschuivingen in leiderschap. Dat we niet iedere spanning hoeven op te lossen om het geheel gezond te maken. Soms moeten we haar lang genoeg kunnen verdragen om te kunnen zien wat zij zichtbaar maakt.

Coherentie vraagt om het blijven voelen van de samenhang terwijl een nieuwe ordening ontstaat. Dat is de kracht van coherentie, voorbij balans en harmonie.

PS: In mijn werk ontmoet ik leiders en ondernemers die voelen dat er iets moet bewegen, maar merken dat hoe ze dat tot nu toe aanvliegen hen niet dichter bij de kern brengt. Juist dan wordt coherentie interessant. Wat vertelt de spanning? Waar is de samenhang zoekgeraakt? En welke beweging klopt wél met het grotere geheel? Met de Human Coherence Codes® maken we die onderliggende dynamiek zichtbaar. Lees hier meer over mijn werk.