Je hoeft niet weg, maar je past hier niet meer

Er komt een moment waarop leidinggevenden merken dat het systeem waarin zij ooit leerden sturen, plannen en verantwoorden, gaat wringen. Ze doen nog steeds wat er van hen gevraagd wordt, maar het klopt niet meer. Vergaderingen voelen hol, besluiten verdampen onderweg en taal die hen ooit richting gaf, klinkt als een echo uit een ander tijdperk. Het is geen burn-out en ook geen gebrek aan competentie. Het is een breuk in afstemming. Het systeem spreekt nog, maar zij horen iets anders.

Dit artikel gaat over dat moment. Over wat er gebeurt wanneer leiders niet meer kunnen functioneren binnen verouderde organisatievormen. Niet omdat zij tekortschieten, maar omdat hun waarneming verder is verschoven dan het systeem aankan. En over wat er dan wél nodig is, voorbij de reflex van nieuwe modellen, methodieken of persoonlijke optimalisatie.

Het probleem zit niet in de mensen

Veel organisaties reageren op dit ongemak door harder te sleutelen aan gedrag. Dan weer eens een leiderschapstraject, feedbackcycli, dan weer een cultuurprogramma. Alsof het een kwestie is van bijsturen. Maar wat hier speelt, is veel fundamenteler van aard. Het is een verschuiving in bewustzijn, geen uitvoeringsprobleem.

Organisaties zijn gebouwd op aannames over mensbeeld, tijd en controle. Over voorspelbaarheid, meetbaarheid en maakbaarheid. Dat paradigma heeft decennialang gewerkt, maar begint nu te rafelen. Niet omdat het fout was, maar omdat het zijn grens heeft bereikt. Wat ooit efficiëntie bracht, voelt nu verstikkend. Wat ooit zekerheid gaf, produceert nu onrust.

Reinventing Organizations beschreef dit als de overgang van organisaties als machines naar organisaties als levende systemen. Niet als metafoor, maar als reëel ander ordeningsprincipe. Leiders die vastlopen, voelen vaak intuïtief dat zij niet langer in een mechanisch kader kunnen handelen, terwijl de organisatie dat kader nog steeds als vanzelfsprekend hanteert.

Bewustzijn verschuift sneller dan structuren

Bewustzijn is altijd in beweging. Dat zie je niet alleen op individueel niveau maar ook collectief. Alleen structuren bewegen trager. Dat spanningsveld is oud, maar wordt nu zichtbaarder. Leidinggevenden die zich niet meer kunnen vinden in het systeem, zijn vaak niet ‘te gevoelig’ of ‘te idealistisch’. Ze nemen simpelweg meer waar.

"Leiders die dit veld beginnen te voelen, merken dat formele macht hen juist verder van hun invloed afbrengt."

David Bohm sprak over de impliciete orde: een onderliggende samenhang die voorafgaat aan zichtbare vormen. In organisaties betekent dit dat wat werkelijk richting geeft, niet in organogrammen of KPI’s zit, maar in het veld van relaties, aannames en niet-uitgesproken afspraken. Leiders die dit veld beginnen te voelen, merken dat formele macht hen juist verder van hun invloed afbrengt.

Daar raakt bewustzijn aan iets wat vaak wordt weggezet als vaag, maar in de praktijk uiterst concreet is. Je voelt wanneer een besluit niet klopt. Je merkt wanneer woorden losraken van de werkelijkheid. Je ziet hoe jouw energie of dat van je teams wegloopt, nog voordat cijfers dat laten zien.

Een praktijkvoorbeeld

Ik sprak onlangs een directeur van een middelgrote organisatie die alles ‘goed’ deed. De strategie klopte, de cijfers waren stabiel, de teams functioneerden. En toch liep hij vast. Niet omdat het te zwaar was, maar omdat hij zichzelf steeds vaker hoorde praten in zinnen die hij niet meer meende.

Tijdens gesprekken met zijn managementteam merkte hij dat besluiten vooral werden genomen om het systeem gerust te stellen. Niet om iets wezenlijks te bewegen.

Toen hij stopte met zoeken naar betere argumenten en begon te luisteren naar wat er onder tafel gebeurde, veranderde zijn rol. Hij stelde minder vragen en hield meer ruimte. Hij benoemde spanning zonder deze direct te willen oplossen. Niet iedereen was daar blij mee. Maar er ontstond iets wat lang ontbrak: eerlijkheid.

Wat hier gebeurde, was geen stijlverandering, maar een verschuiving van positie. Hij stapte uit de rol van systeembeheerder en werd weer aanwezig als mens in het veld.

Wat dan wél te doen

Voor leiders die zich niet meer herkennen in het oude systeem, begint het niet met vertrekken of rebelleren. Het begint met stoppen met meewerken aan iets wat innerlijk al niet meer klopt. Dat vraagt geen heroïsche daad, maar precisie. Dat kan door minder te doen en beter waar te nemen. Dat betekent ook minder uitleggen en meer aanwezig zijn.

Het helpt om het idee los te laten dat jij het systeem moet redden of veranderen. Systemen veranderen wanneer hun onderliggende aannames zichtbaar worden. Door andere vragen te stellen. Door niet automatisch mee te bewegen in reflexen van snelheid en controle. Door besluitvorming te vertragen waar dat ongemakkelijk voelt, juist omdat daar iets nieuws wil ontstaan.

Otto Scharmer noemt dit leiden vanuit het veld. Niet handelen vanuit wat je al weet, maar vanuit wat zich aandient wanneer je werkelijk luistert. Dat vraagt moed, omdat het je tijdelijk zonder zekerheden zet. Maar het is precies op dat punt dat een nieuwe ordening kan ontstaan.

De kwantumsprong zit niet in schaal

Kwantumfysica wordt vaak verkeerd begrepen als iets groots en spectaculairs. In organisaties werkt het anders. De sprong zit niet in schaal, maar in samenhang. In het besef dat waarnemer en systeem elkaar beïnvloeden. Dat jouw aanwezigheid als leider het veld verandert, nog voordat je iets zegt of beslist.

Wanneer leiders dit beginnen te belichamen, verandert de organisatie niet ineens. Maar er verschuift iets subtiels en onomkeerbaars. Gesprekken worden echter. Besluiten worden eenvoudiger. Niet omdat alles helder is, maar omdat het niet langer geforceerd wordt.

Een open landing

Misschien is dit wel de kern: dat leiderschap vandaag niet vraagt om meer kunnen, maar om minder verdoven. Om het ongemak niet weg te organiseren, maar serieus te nemen als signaal van een overgang. Het oude systeem sterft niet met veel lawaai. Het verdwijnt stil, op het moment dat genoeg mensen ophouden het in stand te houden.

Leiders die dat voelen, lopen niet achter. Ze lopen vooruit, zonder precies te weten waarheen. En dat is geen zwakte. Dat is precies hoe nieuwe vormen altijd beginnen.

Voel je ook dat je toe bent aan een innerlijke verschuiving en wil je ontdekken hoe je anders kunt kijken? Boek dan nu een leiderschapsmodule met TimeWaver.